سایت رسمی جلیل ضیاءپور

سخنرانى جلیل ضیاءپور، با عنوان «فوویسم»، انجمن هنرى خروس جنگى، مندرج در مجله «اندیشه و هنر»، شماره ۳، خرداد سال ۱۳۳۳

گفته شد که امپرسیونیسم با نحوه‌ی تفکر هنرى و طرز استدلال خاص خود، رآلیسم و طرفدارانش را بالاخره طى تحمل و مبارزه‌ی شدید و با تحمل، عقب زد و ابتکار عملیات را به دست گرفت.

رنگ‌ها در جهان امپرسیونیسم جان و زندگى تازه‏اى گرفتند و آزادى و روشنایى بى‏سابقه‏اى پیدا کردند.

رنگ‌هاى مختلف که نماى نشاط‌آورى داشتند، با ترکیبات متنوع خود سبب پیدایش صحنه‏هاى گیرنده‏اى شدند. ذوق‌ها و عوالم خیال‌انگیز مخصوص به خود را نمایانیدند.

صحنه‏هاى سرد، از بس در خاطره‏ها مانده بود همچون یک خواست اجبارى (که نیازمندى طبیعى به شمار مى‏آید) اذهان را با حرص و ولع به سوى امپرسیونیسم و روش‌هاى مختلف این مکتب گروانید.

امپرسیونیسم ساده (که نتورالیسم بى‏قید نسبت به قوانین کلاسیک بایدش نامید)، در گذر از حد خود به «پوانتیلیسم» رسید. پوانتیلیست، رنگ‌هاى مختلفى را با نوک قلم (مانند «پرداز زنى») با رعایت تناسب و اندک دور و نزدیکى، پهلوى هم مى‏گذاشت و امپرسیونیست جدید با میدان وسیع‌ترى رنگ‌ها را پلهوى هم مى‏نشانید. اگر در امپرسیونیسم ساده، رنگ‌ها در سطوح کوچکى در کنار هم نهاده مى‏شد و رنگ‌هاى متنوع‏ترى به کار گرفته مى‏شد، در امپرسیونیسم جدید تنوع رنگ‌ها شدت چندانى نداشت ولى هر رنگ «از نظر شدت و ضعف» پر رنگ‏تر منتهى در میدان وسیع‌ترى اعمال مى‏شد. آن چه بیش از همه در این مکتب مورد توجه واقع شد ( که باید گفت از این مکتب برخاست و انگیزه‌ی گویایى بیشترى شد) مفاهیم رنگ و تأثیر ذهنى – روحى آنهاست که هنرمند در این مکتب با آن بهتر و روشن‏تر برخورد کرد. ولع دست‏آویز گرفتن و قالب تازه یافتن براى بیان این منویّات روز، امپرسیونیست‏ها را در راهى پیش برد که در این راه به ناچار یک پایه مهم فنّ نقاشى در غفلت ماند و آن «طراحى» بود.

بدیهى است که این غفلت نه از امپرسیونیسم بود، بلکه دل‌زدگى از طراحى بى‏رمق مکاتب گذشته و توجه به رنگ و مفاهیم و تأثیرات آن در این مکتب چنان تازه‏کاران را در کاوش رنگ‏یابى مشغول کرد که طرح را به دست فراموشى سپردند.

رنگ و طرح و ترکیب‏بندى، سه عامل اصلى هنر نقاشى هستند. رنگ عامل اول است. طرح در مرحله‌ی دوم به آن قدرت مى‏دهد. ترکیب‏بندى در مرحله‌ی سوم به معناى آن قوت مى‏بخشد.

فوویسم Fauvism، به این فقدان طرح و نقص در امپرسیونیسم توجه کرد. خاصه با روشن شدن افکار عمومى که اصولاً مبارزه‌ی اجتماعى را پیش مى‏آورد، پى‏ برد که بایست از تمام عوامل فنى به نفع گویایى بهتر استفاده کند. در این زمان جنگ افکار و تضاد طبقاتى، پایه گرفتن خشونت‏ها و افکار اشتراکى داراى شدت عمل بود و مى‏بایست آن را با تشدید عوامل فن در نقاشى، بیان کرد. این است که امپرسیونیسم جدید خواهى‏ نخواهى (و در واقع روى کشش نیاز عمومى) بر روى جاده‌ی تقریباً شوسه‌ی این مقصود غلتید و به سوى یک فضاى مناسب و لازم شیوه‌ی تازه (که از خیلى پیش از طریق افکار تند به وجود آمده آمادگى یافته بود) راه یافت و در این فرصت، فوویسم به وجود آمد. («فوو» به معنى وحشى است) نمایش رنگ‌هاى تند این مکتب، درست مخالف روحیه‏ها و سیلقه‏هایى بود که زیبایى را در آرامش و بى‏خیالى و زندگانى آرام مى‏جستند و حساسیت را فقط در حدود ذوق و نفع خود مى‏پذیرفتند. همه چیز این مکتب براى آنان زنندگى داشت.

امپرسیونیسم هنوز از زندگانى آرام مردمان آرامش‌طلب و بى‏خیالی از زندگانى دیگران، نقش‏ها مى‏بست و رنگ‌هاى خوش‏آیند به کار مى‏برد و از این راه خاطره‏ها را آسوده نگاه مى‏داشت اما در فوویسم این رنگ‌ها به کار نرفت بلکه رنگ‌هاى تند و طرح‏هاى ضربه‏ زدن و شلاقى و ترکیب‏بندی‌هاى بیرون از ذوق قراردادى به کار گرفته شده و بالطبع خوش‏آیند نبود.

از وجود مفاهیم مقدماتى رنگ‌ها در امپرسیونیسم، به نفع بیان ناراحتى‏ها در فوویسم استفاده شد (چه رنگ‌هاى به اصطلاح نامطبوع که به کار نرفتند و چه طرح‏هاى به اصطلاح خارج از ظرافت که به کار نبردند). تیرگى‏ها و زجرها و شکنجه‏هاى روحى و خفقان‏ها بود که در این شیوه بازگو مى‏شدند و از این راه بیان هم دردى مى‏کردند و فریادها بر مى‏آورند.

البته فوویسم مکتبى بود که در آن رنگ‌ها و طرح‏ها و ترکیب‏ها خشن و وحشیانه جلوه‏گرى مى‏کردند. با این همه، وحشی‌گری‌هایش، آن مکتبى را مى‏نمایاند که با دوباره به کار گرفتن آوردن طرح به صورت تازه‏تر و الهام گرفتن از رنگ‌هاى متنوع مکتب امپرسیونیسم و به کارگرفتن آنها براى مضامین سنگین (و همچنین با درون‏بینى بیشترى نسبت به گذشته براى بیان تندی‌هایش) دنیاى بازترى را از نظر گویایى در میدان دید هنرمندان گذاشت و راه بیان وسیع‌ترى را به آیندگان آموخت. این مکتب تا حدود پنجاه سال پیش در اوج قدرت خود بود.